Na mocy aktu lokacyjnego z dnia 28 września 1530 roku , wystawionego przez króla Zygmunta Starego dla Jana Dobrzynieckiego herbu Ciołek , podstolego zakroczymskiego,właściciela dóbr Ossówno , powstało nowe miasto w Ziemi Liwskiej – Dobre.

Było trzecim miastem w tej Ziemi po Liwie i Liwie Nowym oraz jednym z najmniejszych miast na Mazowszu.

Dobrzynieccy pochodzili ze Świdra w Ziemi Czerskiej ( na południe od Góry Kalwarii). Ich dobra rodowe to Ossówno, w skład których wchodziło nowoufondowane miasto Dobre,wsie : Makówiec, Nowa Wieś,Czarnogłów,Wola Czarnogłowska , Rudzienko, Rakówiec i Polków . Lokacji miasta sprzyjały okoliczności polityczno – ekonomiczne . W 1529 roku Księstwo Mazowieckie zostało włączone do Korony . Stało się ono centralną dzielnicą Rzeczypospolitej i zaczęło wychodzić z zacofania gospodarczego. Wielkie posiadłości ziemskie zostają rozbite przez podziały rodzinne . Wiązało się to ze zmniejszeniem dochodów stad też każdy właściciel starał się posiadać miasto.

Głównym atutem lokacji i rozwoju miasta Dobre przez kilkadziesiąt lat było jego położenie. Leżało ono na ważnym i starym szlaku handlowym , który łączył Wilno z Wrocławiem . Tędy przywożono z Rusi i Litwy do Europy Zachodniej skóry, futra, miód, węgiel drzewny, drewno na maszty i budowę statków. Szlak ten wiódł z Wilna przez Grodno, Narew, Bielsk, Drohiczyn, Węgrów, Liw, Warszawę do Wrocławia przez Piotrków, Brzeźnicę , Wieluń i Bolesławiec. Na odcinku między Liwem a Warszawą wiódł przez Pniewnik, Dobre, Stanisławów, Pustelnik, Okuniew. Ponadto Dobre leżało w centrum dość dużego kompleksu dóbr skupionych w jednym ręku. Było także ośrodkiem eksploatacji rud darniowych, co miało duży wpływ na rozwój handlu wyrobami z żelaza.

W rejestrze poborowym z 1563 roku zanotowano w Starym Dobrem (tzn.,że istniało już Nowe Dobre) obecność 3 przekupniów żelaza . O eksploatacji rud darniowych i wyrobie żelaza na tym terenie świadczą liczne nazwy miejscowości typu : Rudzienko, Rudno, Ruda Pniewnik itp.
Lokacja miasta była potwierdzeniem istniejącej już osady.

Przy lokacji nowego miasta dokument lokacyjny zwierał wpis o powołaniu wójta, ilości przydzielonej miastu ziemi tj.20 włók gruntu – 470 ha , wysokości czynszu płaconego królowi lub księciu oraz ilości lat wolnych od wszelkich opłat na zagospodarowanie .Taki dokument nie zachował się dla Dobrego.

O istnieniu osady przed lokacją świadczą dokumenty związane z utworzeniem parafii Dobre. Zachowany odpis XVI wiecznego dokumentu erekcyjnego tejże parafii sporządzony przez biskupa płockiego Adama Dębowskiego wskazuje na istnienie osady przed lokacją miasta, która nazywała się Zadna, a nazwa Dobre została nadana przez Dobrzynieckich.

Jan Nowicki „W dziejach archidiecezji poznańskiej : tak pisał „Pleban Stanisław Dobrzyniecki pozwał w 1524 roku wiśniewskiego plebana Jana Bojemskiego o kielich i dwa ornaty , rzekomo jego kościołowi podarowane przed 15 laty przez zmarłą Barbare Rudzieńską”. Zatem parafia Dobre istniała już około 1510 roku . Istnienie parafii Dobre jako siedziby administracji kościelnej i ośrodka kultu religijnego jest jeszcze jednym korzystnym czynnikiem wpływającym na rozwój miasta.

Granice parafii ulegały częstym zmianom. Pierwotnie parafia leżała w granicach archidiakonatu czerskiego. Był to bardzo rozległy teren obejmujący ziemie leżące pomiędzy Wisłą Liwcem i Bugiem, podlegający diecezji poznańskiej. Tereny północno – wschodnie ze względu na dużą odległość chciały przyłączyć się do diecezji płockiej. Granica pomiędzy tymi dwoma diecezjami przebiegała wzdłuż linii Bugu i była przyczyną wielu sporów. Do terytorium spornego należała parafia Dobre.

W 1562 roku biskupi poznański i płocki postanowili ,że granica obu diecezji będzie odtąd starodawna droga z Warszawy poprzez Liw na Litwę . Chodzi tutaj o szlak handlowy , przy którym ulokowano miasto Dobre . Ostateczne ustalenie granic diecezjalnych nastąpiło w 1574 roku .
W dokumencie rozgraniczającym pominięto oba miasteczka Dobre Stare i Nowe . Diecezji poznańskiej przyznano wsie: Makówiec, Rudzienko, Rudno, Osówno (wies bez dworu i folwarku), Czarnogłów, Czarnogłowską Wolę. Natomiast diecezji płockiej przyznano wieś Wola Ossowińska czyli Nowa Wieś.
W chwili lokacji miasta, parafia należała do archidiakonatu czerskiego , diecezji płockiej archidiecezji gnieźnieńskiej.

Akt lokacyjny ustanawiał w mieście sądownictwo patrymonialne czyli wszystkie spory prawne rozstrzygał właściciel miasta oprócz zbrodni, mężobójstwa, żonobójstwa , zranienie szlachcica lub gwałtu , gdyż te wykroczenia podlegały sądom starostw. W Dobrem obowiązki wójta sprawował właściciel. 50 lat od lokacji, Dobre rozwijało się dosyć dobrze . Na mocy aktu lokacyjnego w Dobrem odbywały się trzy jarmarki rocznie : na św.Stanisława ,św.Jana i w siódmą niedzielę po Zielonych Świątkach oraz jeden targ tygodniowy w sobotę.

Rejestr poborowy z 1563 roku wykazuje ,że istniały 2 oddzielne miasta Dobre Stare i Dobre Nowe należące do dwóch różnych właścicieli. Stare do Dobrzynieckich , Nowe do Ossowińskich . W rejestrze poborowym z 1665 roku nie istnieje już Dobre Nowe.

Zarówno Dobre Stare jak i Dobre Nowe płaciło podatek łanowy z 20 włók czyli po 470 hektarów.

W 1563 roku Dobre liczyło 125 osób w tym 21 rzemieślników w następujących profesjach : piekarzy – 5, krawców – 3, płatnerz – 1, handlarzy solą -2 tkaczy – 1, wytapiaczy żelaza – 3, szewców – 9, garncarzy – 3, piekarzy – 6 .

Wielu mieszkańców zapewne nie wie, że Dobre było kiedyś miastem. Okres ten zdawałoby się, nie pozostawił większych śladów we współczesnym życiu mieszkańców . Zachował się jednak cenny zabytek z okresu jeszcze przedlokacyjnego , mianowicie układ przestrzenny , odzwierciedlający charakter dawnej targowej osady . Układ ten tworzą dwie drogi rozwidlające się, a następnie zbiegające się na kształt wrzeciona , co było charakterystyczne dla wielu przedlokacyjnych ośrodków położonych na terenach nizinnych. W sercu tego wrzeciona w okresie lokacji wytyczono rynek . Rynek jest bardzo rozległy, można powiedzieć „na wyrost” w stosunku do rangi osady, ma wymiary 100 x 140 m. Duża powierzchnia rynku jest cecha charakterystyczną dla założeń przestrzennych południowego Mazowsza prawobrzeżnego. „Wrzeciono” wpisane było swym kształtem w trasę dawnego szlaku handlowego, którego powtórzeniem jest obecnie ulica Kościuszki.

Do czasów wojen szwedzkich był to duży ośrodek rzemieślniczo handlowy , zniszczony poważnie przez wojska szwedzkie. Około 1660 roku istniała szkoła parafialna . Nowy właściciel Dobrego – Piotr Leżajski, otrzymał w 1752 roku od króla Augusta 111 Sasa przywilej zwiększający liczbę jarmarków o 5 . Odtąd Dobre posiadało 8 jarmarków rocznie . Odbywały się na św.Antoniego Padewskiego , św.Bartłomieja Apostoła , Michała Anioła ,św.Małgorzaty i św.Andrzeja plus trzy poprzednie.

Od 1775 roku Dobre należało do Masalskich . W opisie parafii znajdujemy informację: „Dziesięcin ten kościół bierze z dóbr księdza Masalskiego , biskupa wileńskiego miasteczka Dobrego 13 kóp zboża . Tenże biskup Ignacy Józef Masalski przystąpił do Targowicy chcąc obalić Konstytucję 3 Maja , za co w czasie Powstania Kościuszkowskiego został w Warszawie powieszony . Od 1785 roku Dobre odkupił od Masalskich Szymon Szydłowski, ale już na początku XIX wieku Ignacy Antoni Jaźwiński nabył Rudzienko , Rudno i Dobre.

Po trzecim rozbiorze Polski, Dobre znalazło się pod zaborem austriackim, w Galicji Zachodniej , w cyrkule siedleckim , ale w czasach Księstwa Warszawskiego należało już do departamentu Warszawskiego.

Działania wojenne w kampanii napoleońskiej przyczyniły się do zniszczenia Dobrego . Rząd Królestwa Polskiego dążył do reformy miast prywatnych , którą zapoczątkowała Konstytucja 3 Maja.

Reforma miast prywatnych polegała na ograniczeniu władzy właściciela przez powołanie rady miejskiej, burmistrza , mianowanego przez rząd, a opłacanego przez właściciela oraz przeznaczeniu dla miasta budżetu , co przyczyniłoby się do poprawy ekonomicznej miasta. Tej reformie właściciele Dobrego systematycznie sprzeciwiali się , argumentując , że wg.przywileju królewskiego Dobre jest miastem prywatnym.

W 1821 roku ówczesny właściciel i dziedzic sporządził dokument pod tytułem „Opisanie historyczne oraz topograficzno – statystyczne miasta Dobre szlacheckiego w województwie mazowieckim w obwodzie stanisławowskim” Według tego opisu w mieście żyło 317 mieszkańców, w tym 30 Żydów. Było 38 domów wyłącznie drewnianych, ulice w części brukowane. Rzemiosłem zajmowało się 19 osób . W tym: kowalstwem – 2 osoby, tkactwem – 3 osoby, stolarstwem – 2 osoby, sukiennictwem – 3 osoby, budową pieców – 2 osoby, kołodziejstwem- 3 osoby, krawiectwem – 3 osoby, grabarz – 1 osoba. Rada miejskich w tym okresie dysponowała sprzętem ogniowym, stołem, 2 stołkami, tabelą miar i wag, szafą na akta. Od 1830 roku siedziba urzędu miejskiego mieściła się w pomieszczeniu aresztu. Lokal był 2 izbowy, ogrzewany. Porządku w mieście pilnował 1 policjant.

W 1844 roku rząd Królestwa Polskiego wystąpił z projektem zmiany 48 rządowych i 177 miast prywatnych na wsie czynszowe. W 1846 roku nowym właścicielem Dobrego zostaje Walenty Jaźwiński, który rozpoczyna starania o zmianę miasta na wieś. Postanowieniem Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z dnia 13-25 maja 1852 roku odebrano prawa miejskie jedynemu, prywatnemu miasteczku Dobre w guberni warszawskiej. Odtąd Dobre stało się wsią należącą do gminy Rudzienko.

Dobre posiadało księgę hipoteczną z dobrami Rudzienko i było obciążone pożyczką z Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Warszawie. Kamila Jaźwińska wdowa po Walentym spłaciła część pożyczki i wydzieliła Dobre ze wspólnych dóbr. Dobre składało się z 526 morgów i 134 prętów (1 pret – 4,5 m) i stało się Jej dożywociem.

W okresie Powstania Listopadowego we wsi Makówiec Duży 17 lutego rozegrała się bitwa wojsk polskich pod dowództwem generała Jana Skrzyneckiego z wojskami rosyjskimi pod dowództwem generała Rosena. Maria Konopnicka opisała te bitwę w wierszu „Bitwa pod Dobrem”. Brak jest źródeł mówiących o Dobrem z okresu Powstania Styczniowego.

Od 1868 roku Dobre znalazło sic w powiecie radzymińskim woj.mazowieckie i należało do niego do 1918 roku. W tym czasie Dobre liczyło 462 mieszkańców.

Po spaleniu starego kościoła drewnianego, w 1873 roku przystąpiono do budowy nowego, murowanego zaprojektowanego przez architekta Bolesława Podczaszyńskiego. Budowie patronowała właścicielka Dobrego Kamila Jaźwińska. Wtedy też prawdopodobnie zmieniono patrona ze św.Stanisława na św.Mikołaja.

Przez następne 40 lat Dobre stopniowo rozwija się. Wzrasta liczba ludności. W 1925 roku liczyło 1 079 mieszkańców, w tym 373 Żydów, którzy mieli swoją boźnicę. W okresie okupacji została zburzona, a ludność żydowską, tak jak w całej Polsce wywieziono do pobliskiego obozu zagłady w Treblince.
Przed wybuchem II wojny światowej mieszkańcy Dobrego ukończyli budowę nowej szkoły . Inicjatorem budowy szkoły był wieloletni jej kierownik pan Jan Zych. Jan Zych był również założycielem Muzeum Konstantego Laszczki – artysty światowej sławy, urodzonego w pobliskim Makówcu.

Na mocy Uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia 1 Lstopada 1972 roku z dniem 1 stycznia 1973 roku otworzono Gminę Dobre w powiecie mińskim.

Z praw miejskich pozostał herb przedstawiający na tarczy przednią połowę dzika czarnego na polu białym / srebrnym / z potężnymi kłami – szablami, jakby szedł do walki z przednimi nogami w biegu i cotygodniowe targi odbywające się w poniedziałki.

Genezę herbu wyjaśnia legenda, która głosi, że książę Mazowsza lub inny wysoki urzędnik państwowy, polując w okolicznych lasach ubił wyjątkowo dużego dzika.

Inna wersja twierdzi, że dzik zranił czy też rozszarpał myśliwego. Był to fakt powszechnie znany i komentowany. Dlatego też dzika dano za herb Dobremu.

Aktualnie miejscowość Dobre położona jest na 764 ha powierzchni z 1620 mieszkańcami i 394 budynkami mieszkalnymi.


Opracowała:
Anna Kalinowska – pracownik Urzędu Gminy Dobre

Literatura:
1 .Maria Dauksza – Dobre dawne miasteczko w ziemi liwskiej. Rocznik Mińsk Mazowiecki zeszyt 3 1995-1996.
2.Tadeusz Wójcik – Muzeum Konstantego Laszczki w Dobrem, Rocznik Mińsk Mazowiecki zeszyt 3 1995- 1996.